باشگاه آلومينيوم: خام‌فروشي يکي از موضوعاتي است که در زمينه صادرات مواد خام به‌ويژه مواد معدني و نيز مواد نفتي در ايران رايج است.
شيوع خام‌فروشي در ايران
به گزارش باشگاه آلومينيوم به نقل از آرمان، با اينکه ايران مملو از ذخاير معدني و نيز سرشار از ذخاير نفت است، در زمينه صادرات مواد اکتشاف و استخراج‌شده، دست به فراوري اين مواد نمي‌زند و آنها را به‌صورت خام صادر مي‌کند. اين درحالي است که ايران در برخي از موارد علم و توانايي انجام تغييرات لازم روي مواد خام را دارد. در زمينه معادن متاسفانه ايران نتوانسته خوب عمل کند و سرمايه‌گذاري لازم را در اين زمينه انجام دهد. به‌گفته کارشناسان، ايران سرمايه لازم را براي سروسامان دادن به معادن خود ندارد، بنابراين در اين زمينه بايد به جذب سرمايه‌گذاري خارجي بپردازد. گفته مي‌شود ايران جدول مندليف مواد معدني است و تمام عناصر اين جدول تقريبا در ايران يافت مي‌شود. ايران همچنين داراي منابع بالايي از نفت خام است که فراوري آن در صنعت پتروشيمي در کشور رايج نيست. متاسفانه به‌دليل نبود حمايت لازم در زمينه فراوري مواد، به‌ويژه در زمينه عناصر معدني، بسياري از صاحبان معادن، دست به خام‌فروشي اکتشافات خود زده تا بتوانند مواد استخراج‌شده را به فروش برسانند.
معادن يکي از سرمايه‌هاي هر کشوري به شمار مي‌آيند. بسياري از کشورهاي پيشرفته و نيز توسعه‌يافته به‌ويژه در حوزه صنعت، به تجهيزات مدرني که مهم‌ترين آنها در زمينه فراوري مواد معدني به‌کار مي‌رود، دست پيدا کرده‌اند. فراوري مواد خام، ارزش افزوده کالا را زياد کرده و قيمت تمام‌شده محصولات را بالا مي‌برد و در واقع نوعي ارزش مازاد براي موادخام فراهم مي‌کند. گفته مي‌شود مواد گوناگون در راستاي خام‌فروشي تفاوت‌هاي زيادي با يکديگر دارند و نمي‌توان گفت خام‌فروشي براي تمام مواد خوب نيست، چرا که هر ماده معدني نوع، جنس، و شرايط خاص خودش را دارد. فروش شمش فولاد، کاتد مس و سنگ‌آهن را مي‌توان نوعي خام‌فروشي دانست، چرا که هيچ‌کدام نمي‌تواند مورد استفاده مصرف‌کننده نهايي قرار گيرد و در هر مرحله مي‌توان با انجام فراوري آن را به کالاي ديگري تبديل کرد. در اين راستا براي اينکه معلوم شود کدام مرحله خام‌فروشي است و کدام مرحله خام‌فروشي نيست، بايد برنامه‌ريزي منظمي وجود داشته باشد. بايد طبق برنامه‌اي حساب‌شده معين شود که روي هر ماده معدني يا روي نفت، قرار است چه کارهايي را طي چه مراحلي انجام دهيم تا به هدف مورد نظر برسيم.
فراوري، عامل افزايش توسعه اقتصادي
انجام عمليات‌هاي مختلف روي مواد معدني متفاوت به انرژي فراواني احتياج دارد و نيازمند فناوري‌هاي خاصي است. استفاده از اين فناوري‌ها باعث مي‌شود10 تا 20درصد ميزان مصرف انرژي کاهش پيدا کند. اين مساله عامل خوبي براي کاهش هزينه‌هاي توليد است تا بتوان رونق و جاني تازه به پروژه‌هاي نيمه‌تمام بخشيد. در اين راستا حتي زمينه سود‌آوري پروژ‌هايي که در حال حاضر هيچ‌گونه سودي در آن ديده نمي‌شود، فراهم خواهد شد. با انجام فراوري روي محصولات خام و با صرف هزينه‌هاي جانبي، قيمت تمام‌شده محصول کاهش مي‌يابد. اگر برنامه‌ريزي لازم در زمينه محصولات خام انجام شود، ضريب توسعه کشور نيز مسيري صعودي را طي مي‌کند. به‌رغم مزاياي ايجاد ارزش افزوده روي مواد خام، خام‌فروشي همچنان در کشور رايج است و بخش عمده‌اي از آن به محصولات معدني و به‌ويژه سنگ‌هاي تزئيني تعلق دارد. نفت نيز حوزه‌اي است که در اين بين فراوري زيادي روي آن انجام نمي‌شود و بيشتر به‌صورت خام به بازارهاي جهاني عرضه مي‌شود.
چرا خام‌فروشي در ايران گسترده است
به‌دليل نبود آب صنعتي، نبود شبکه گسترده حملونقل، کافي نبودن ذخاير حملونقل، نبود انرژي مورد نياز براي بخش توليد و نيز کافي نبودن ذخاير مورد نياز و بسياري از عوامل ديگر خام‌فروشي به‌شدت در کشور رواج دارد. فقدان موارد ذکرشده جلو رشد بخش معدن را گرفته و باعث شده به يک روش ساده براي فروش مواد معدني اکتفا شود. در اين راستا نبودن مناسبات اقتصادي لازم با ساير کشورها و نيز نبود اعتبار لازم، فعالان اين حوزه را به‌ناچار وادار به خام‌فروشي کرده است. همچنين بايد تاکيد کرد که تجهيزات لازم براي فراوري مواد خام در ايران کم است. بايد با قيمت بالا اين تجهيزات را از ساير کشورها خريداري کرد؛ اين مساله به ميزان خام‌فروشي در ايران دامن مي‌زند.
فراوري مواد خام ارزآوري دارد
تبديل مواد خام به محصولات ديگر و نيز درآوردن مواد معدني از حالت خام، از واردات کالاهايي نظير فولاد، آلومينيوم و ... جلوگيري مي‌کند. اين روش باعث مي‌شود که ارز از کشور خارج نشود و با ايجاد ارزش افزوده، صادرات آن ارزآوري بيشتري براي کشور داشته باشد. يکي ديگر از مواردي که بايد به آن اشاره کرد، فعال کردن صنايع پايين‌دستي است و اين امر نيز اشتغال‌زايي فراواني را در پي دارد. علاوه بر موارد ذکرشده مي‌توان به استفاده از تکنولوژي‌هاي جديد براي استحصال مواد معدني و تبديل آن به محصولات فراوري‌شده نيز اشاره کرد.
خام‌فروشي نفت
خام‌فروشي نفت از دير باز تاکنون در کشور وجود داشته است. بخش عظيمي از نفت ايران به‌شيوه خام‌فروشي روانه بازارهاي جهاني مي‌شود. متاسفانه پتروشيمي در ايران بسيار ضعيف عمل کرده است. پروژه‌هاي پتروشيمي که نياز به سرمايه‌گذاري دارند و نيمه‌تمام مانده‌اند، گواه اين مطلب است. نبود بازار لازم براي مواد محصولات فراوري‌شده نفت خام نيز يکي ديگر از معضلات خام‌فروشي نفت در ايران است. شايد اين سوال در زمينه خام‌فروشي مطرح شود که تا چه مرحله‌اي بايد به توسعه صنايع تکميلي در ايران پرداخت تا بتوانم نفت‌وگاز را از مرحله خام‌فروشي خارج کنيم. در اين راستا مي‌توان براي آن استانداردهاي متفاوتي را در نظر گرفت. البته بايد تاکيد کرد که عدهاي نيز از پس پرده خام‌فروشي خارج نمي‌شوند، چرا که اين موضوع سودهاي کلاني را براي آنها در پي دارد. هنوز روند خام‌فروشي به‌نظر برخي براي کشور مناسب است. يکي از اعضاي کميسيون انرژي مي‌گويد: خام‌فروشي در هر حوزه‌اي به‌طور مطلق بد نيست. در عراق و بسياري از کشورهاي نفت‌خيز خام‌فروشي رواج دارد. حتي کشور عربستان که سرمايه هنگفتي دارد و دسترسي اين کشور به تکنولوژي خارجي راحت‌تر از ايران است، به خام‌فروشي مشغول است. کشورهاي داراي ذخاير نفتي ترجيح مي‌دهند در زمينه نفت خام به سمت صادرات نفت خام بروند و به سمت ايجاد پالايشگاه گام برندارند. جلال ميرزايي مي‌افزايد: گاهي اوقات شرايط به‌گونه‌اي است که خام‌فروشي به‌نفع يک کشور است. در زمينه گاز برخي معتقدند که اگر گاز طبيعي صادر شود، اين اتفاق براي ايران به‌صرفه‌تر است و درآمد بيشتري عايد ايران مي‌شود. اگر ايران نفت خام را به ترکيه و برخي کشورهاي اطراف صادر کند، صرفه اقتصادي بهتري براي ايران دارد تا اينکه پتروشيمي احداث کند. او تصريح کرد: مشکلي که اقتصاد ايران با آن مواجه است و در تمام حوزه‌ها به آن سرايت کرده، معضل بالا‌بودن هزينه‌هاست. براي نمونه هزينه فولاد ايران از ساير کشورها بالاتر است. تجهيزات در ايران با واسطه خريده مي‌شود و اين موارد براي ايران گران تمام مي‌شود. ميرزايي اذعان مي‌دارد: بسياري از منتقدان دولت مي‌پرسند چرا دولت به سمت خام‌فروشي مي‌رود و گويا موارد عنوان‌شده را در نظر نمي‌گيرند. اکثر پالايشگاه‌ها در ايران زيانده هستند و نفت خام به بسياري از پالايشگاه‌ها رايگان داده مي‌شود. ايران اگر نفت خام را با قيمتي که به بسياري از کشورها مي‌دهد، به پالايشگاه‌هاي داخل ايران نيز بدهد، پالايشگاه‌ها ورشکسته مي‌شوند. پالايشگاه‌هاي ايران قدرت رقابت بالايي با توليدات کشورهاي اطراف ندارند تا فراورده‌هاي آنها صادر شود.
