باشگاه آلومينيوم: معدن کاري براي استخراج اکسيد و هيدروکسيد آلومينيوم (بوکسيت) در منطقه تاش (ارتفاعات شاهوار شاهرود) عوارض و خطرات زيست محيطي عديده اي را براي اين منطقه ايجاد کرده است.
نگراني زيست محيطي در مورد استخراج معدن بوكسيت در ارتفاعات شاهوار شاهرود
به گزارش باشگاه آلومينيوم به نقل از دنياي معدن، استاديار گروه زمين شناسي دانشگاه آزاد اسلامي شاهرود با بيان اين مطلب در مورد استخراج ماده معدني بوکسيت از منطقه تاش در ارتفاعات کوه ۴۰۰۰ متري شاهوار شاهرود در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاري آنا، يکي از مخاطرات را تخريب سنگ مخزن هاي آب کارستيک ارتفاعات شاهوار برشمرد.
دکتر عبدالرضا جعفريان اظهار کرد: «محدوده حوضه آبخيز شاهرود- بسطام از حوضچه هاي کوچک تر و متعددي شکل گرفته است و هريک از اين حوضچه ها آب جمع آوري شده خود را به يک آبراهه به عنوان آبريز مي ريزند و اين آبراهه ها در راستاي شيب زمين به يکديگر متصل شده و آبراهه هاي بزرگ تري را شکل مي دهند.»
وي افزود: «به اين ترتيب کل حوضه آبخيز شاهرود- بسطام با اين سيستم زهکشي آب تغذيه شده و سفره هاي زيرزميني دشت هاي شاهرود٬ مجن و پشت بسطام از اين سيستم آبراهه اي تغذيه مي شود لذا آب کل اين حوضه آبخيز که از منشا بارش هاي سالانه هزاران ساله و ذخيره شدن آنها در سفره هاي آب زيرزميني است از يک چنين ساز و کاري شکل گرفته است. سرچشمه و سرشاخه هاي اين سيستم جمع آوري آب در حوضه آبخيز شاهرود- بسطام از ارتفاعات شمالي شاهرود– بسطام يعني همان ارتفاعات شاهوار سرچشمه مي گيرد و هرگونه دست کاري زمين در اين سرشاخه ها داراي تأثير مستقيمي بر منابع آب حوضه آبخيز شاهرود- بسطام دارد.»
جعفريان ادامه داد: «اضافه بر اينکه معدن بوکسيت تاش که به صورت روباز استخراج مي شود با ايجاد انفجارهاي بزرگ بار فوقاني سنگ معدن بوکست را که متأسفانه سنگ هاي آهکي به سن بيش از ۲۰۰ ميليون سال است تخريب مي کنند تا در حفرات کارستيک اين سنگ آهک به ماده معدني بوکسيت برسند.»
وي افزود: «بار فوقاني که همان سنگ هاي آهکي سرشار از خلل و فرج و حفرات کارستيک براي ذخيره آب است به عنوان باطله معدن در مسيرهاي آبراهه اي يا جاهاي ديگر رها مي شود. غافل از اينکه اين سنگ هاي آهکي به عنوان سنگ مخزن منابع آب شاهوار نابود و به عنوان باطله دور ريخته و فقط ماده معدني بوکسيت پس از سنگجوري و سنگ شکني بار کاميون شده و از منطقه خارج مي شوند و بدين ترتيب تأثير اين تخريب سنگ مخزن شاهوار بسيار مخرب و نگران کننده است زيرا چشمه هاي بزرگ و با آبدهي بالا در ناحيه شاهوار در مجاورت معدن ازجمله چشمه پير ميشي٬ چشمه پري خاني و چشمه امير داراي سنگ مخزني آهک کارستيک هستند که آب را در خود ذخيره کرده و از محل اين چشمه ها جاري مي شوند .»
جعفريان بيان کرد: اين چشمه ها و ذخاير آب کارستيک شبيه ذخاير و منابع آب کارستيک منطقه زاگرس ايران است و به عنوان ذخاير استراتژيک آب ايران محسوب مي شود. بسيار بديهي و واضح است که با تخريب سنگ هاي مخزني آهکي کارستيک ۲۰۰ ميليون ساله از سوي معدن کاري روباز و انفجارهاي بزرگ براي حذف بار فوقاني به عنوان باطله (سنگ آهک کارستيک ۲۰۰ ميليون ساله) چه فاجعه بزرگي براي منابع آب کارستيک شاهوار رخ مي دهد.»
جعفريان در مورد عارضه دوم اين معدنکاري در ارتفاعات شاهوار يعني تغيير شيب توپوگرافي در مرز حوضه آبخيز شاهرود افزود: «مشکل ديگري که توسط چنين برداشت هاي وسيعي در ناحيه در حال رخ دادن است اين است که اين معدن کاري در مرز شمالي حوضه آبخيز شاهرود- بسطام در مجاورت حوضه آبخيز علي آباد گرگان قرار دارد. بنابراين چنين تخريب وسيعي در اين مرز حوضه آبخيز سبب مي شود که شيب توپوگرافي در حوضچه هاي جمع آوري آب در اين مرز به سمت شمال تغيير کرده و آب بين حوضه اي حوضچه هاي متعلق به حوضه آبخيز شاهرود- بسطام از اين حوضه جدا شده و به سمت حوضه آبخيز علي آباد گرگان در مرز مشترک جاري شود.
وي افزود: «شهر شاهرود به دليل کمبود آب طرحي را در دست اجرا دارد که از منطقه قطري از آب هاي چشمه هاي حوضه آبخيز علي آباد گرگان به حوضه آبخيز شاهرود- بسطام منتقل کند. در حالي که با اين تخريب وسيع در منطقه معدن بوکسيت تاش شيب توپوگرافي در مرز اين حوضه آبخيز به سمت حوضه آبخيز علي آباد گرگان تغيير مي کند و بخشي از منابع آبي متعلق به حوضه آبخيز شاهرود- بسطام در اين مرز از اين حوضه آبخيز جدا مي شود و مشکل کمبود آب شهر شاهرود بيشتر خواهد شد.»
جعفريان خطر آلودگي منابع آب وخاک به فلزات سنگين را از ديگر مضرات استخراج معدن در اين منطقه عنوان و تصريح کرد: «با توجه به نتايج آناليز نمونه هاي بوکسيت معدن تاش براي تعيين عناصر کمياب٬ مقادير بعضي از فلزات سنگين نظير سرب(Pb)٬ نيکل (Ni)٬ کرم (Cr)٬ آرسنيک (As)٬ در نمونه هاي بوکسيت تاش بالا است. بنابراين با فرايند استخراج بوکسيت از ميان سنگ هاي آهکي و خردايش آنها عناصر فلزات سنگين نامبرده وارد منابع آبي مجاور ماده معدني شده و از طريق سيستم زهکشي آب هاي ناحيه به سرتاسر حوضه آبخيز شاهرود-بسطام منتقل مي شود. اين فلزات سنگين داراي خطر بيماري زايي اثبات شده در مناطق مختلف دنيا است.»
ايجاد جاده هاي معدني براي دسترسي کاميون ها به ماده معدني تخريب وسيع دامنه هاي شاهوار را سبب شده است. تردد وسيع کاميون هاي حمل مواد معدني در جاده هاي خاکي معدن خود از ديگر عوامل توليد غبار و آلودگي هوا در ناحيه است
وي افزود: «بيماري هايي نظير سرطان دستگاه گوارش٬ مثانه٬ پوست و ريه از جمله اين عوارض هستند (WHO,2011). بر اساس استانداردهاي سازمان بهداشت جهاني (WHO,2011) حداکثر ميزان تمرکز آرسنيک (As)در آب آشاميدني 0.01 ppm است. اما ملاحظه مي شود که در بعضي از نمونه ها تا 129ppm آرسنيک وجود دارد. بنابراين اين سنگ هاي معدني پتانسيل آلايش آب هاي منطقه را تا مقادير بيش از 0.01 ppm دارا هستند.»
جعفريان ادامه داد: «فلزات سنگين اگرچه که مقادير اندکي دارند ولي براي اينکه سيستم دفعي انسان قادر به دفع آنها نيست٬ به صورت تجمعي در بدن انسان افزايش تمرکز مي يابد و نهايتا سبب بيماري زايي در فرد مي شود حال ممکن است اين سؤال مطرح شود که اين عناصر در سنگ معدن قبل از استخراج هم وجود داشته و چرا در آن زمان در اعماق زمين بيماري زا نبوده اند؟ جواب اين است که درست است که اين فلزات سنگين در ماده معدني از ابتدا وجود داشته است اما ماده معدني بوکسيت در دل آهک هاي سازند اليکا در ميان حفرات کارستيک اين سنگ بسته بندي شده و از دسترس آب هاي زيرزميني و آب هاي جاري دور بوده اند و اين عناصر نمي توانسته اند در حالت اوليه خود وارد منابع آب شوند.»
وي بيان کرد: «اما با استخراج بوکسيت از دل زمين و خردايش و سنگ جوري آن سنگ به قطعات ريز تبديل مي شود و در سطح زمين در تماس مستقيم با آب هاي جاري آنها را آلوده مي کند و آب هاي زيرزميني منطقه هم در اثر اين فرايند آلوده مي شوند و از طرف ديگر با انفجارت معدني ريزگردهاي توليدشده حاوي مقادير زيادي از اين فلزات سنگين هستند که از طريق تنفس وارد سيستم تنفس انسان مي شود. اين ريزگردها خاک منطقه را هم آلوده کرده و محصولات کشاورزي منطقه آلوده به اين فلزات سنگين مي شوند.»
عضو هيات علمي گروه زمين شناسي دانشگاه آزاد اسلامي شاهرود تأثير ذرات غبار بوکسيت بر انسان و گياهان را يکي از خطرات جدي اين معدن برشمرد و تأکيد کرد: «استخراج سنگ معدن بوکسيت به روش معدن کاري روباز و با انفجار روباره سبب توليد ريزگرد در منطقه مي شود. ريزگردهايي که مقادير زيادي اکسيدها و هيدروکسيدهاي آلومينيوم دارند. طبق گفته اهالي محل هنگام انفجار تمام منطقه را ريزگرد معدني فرامي گيرد. اين ريزگردهاي حاوي آلومينا تاثير نامطلوب بر انسان و گياهان برجاي مي گذارد.»
وي افزود: «بر اساس مطالعات سازمان بهداشت جهاني (WHO) ريزگردهاي با قطر 2.5 تا 10 ميکرون با نفوذ در سيستم تنفسي سبب مشکلات تنفسي٬ بالا رفتن ريسک بيماري هاي قلب و عروق٬ تولد نوزادان نارس٬بيماري هاي سيستم عصبي٬ مي شود اين عوامل به ويژه بر روي کودکان شديدتر از بزرگسالان است و از طرف ديگر مجاورت معدن بوکسيت تاش با جنگل هاي هيرکاني الستان در ضلع شمالي معدن سبب از بين رفتن درختان جنگلي اين ناحيه مي شود. بطوريکه معدنکاري بوکسيت در کشور جامائيکا و مالزي سبب تخريب وسيع جنگل ها و گياهان جنگلي اين کشورها شده است.»
جعفريان ادامه داد: «ايجاد جاده هاي معدني براي دسترسي کاميون ها به ماده معدني تخريب وسيع دامنه هاي شاهوار را سبب شده است. تردد وسيع کاميون هاي حمل مواد معدني در جاده هاي خاکي معدن خود از ديگر عوامل توليد غبار و آلودگي هوا در ناحيه است البته تأثيرات زيست محيطي ديگري که اين معدن کاري بر گونه هاي گياهي و جانوري منطقه دارد خود مقوله ديگري است که بايد از سوي متخصصين مربوطه مطالعه و گزارش شود.»
