باشگاه آلومينيوم: حدود ۳ دهه است بيشتر مسوولان و اقتصاد‌دان‌هاي ايران تاکيد دارند که توجه به معدن و صنايع معدني، براي توسعه صنعتي و اشتغال، ضروري است. اين تاکيد البته موجب اتفاقات بزرگي نيز در اين بخش شد؛ بهره‌برداري از فولاد مبارکه، ايجاد سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني، افزايش توليد آلومينيوم و مس. اما با توجه به مزيت‌هاي نسبي کشور بايد اذعان کرد که هنوز راهي طولاني تا رسيدن به نقطه مطلوب داريم.
توسعه معادن کشور طرح اوليه ندارد
به‌گزارش باشگاه‌آلومينيوم به‌نقل‌از ماين‌نيوز، اکنون سوال اساسي اين است که دليل اصلي «عقب بودن از برنامه‌ها» چيست؟ آيا بدون يک استراتژي مشخص مي‌توانيم به هدف برسيم؟ آيا اصولا استراتژي ضروري است يا دوران تدوين استراتژي‌هاي بلندمدت سپري شده است.
البته اعتقاد بسياري از فعالان بخش معدن اين است که يکي از ابزارهاي مهم براي موفقيت در يک حوزه يا کسب‌و‌کار، استراتژي يا نقشه راه است.آنها معتقدند نبود نقشه راه در حوزه صنعت باعث شده تا شاهد اتلاف وقت و سرمايه‌هاي زيادي در حوزه معدن و صنايع معدني باشيم و حتي برنامه‌هاي توسعه‌اي در اين بخش بدون لحاظ استراتژي ترسيم شده است به همين دليل بسياري از طرح‌ها با وجود اينکه توجيه اقتصادي ندارند، اما همچنان در حال اجرا هستند تا طبق برنامه پيش روند. گزارشي که در ادامه مي‌خوانيد به‌دنبال دريافت پاسخ به اين سوالات از مديران و کارشناسان با سابقه بخش معدن و صنايع معدني کشور است. افرادي که اغلب بيش از ۳۰ سال سابقه مديريت و کارشناسي دارند.
ضرورت تدوين استراتژي بلندمدت
معاون وزير صنعت، معدن و تجارت با اشاره به اهميت و جايگاه حوزه معدن در اقتصاد کشور گفت: در راستاي افزايش اشتغال، توسعه و دستيابي به خودکفايي کشور به‌منظور تحقق اقتصاد مقاومتي تدوين يک استراتژي بلندمدت ضروري است. مهدي کرباسيان افزود: طي سال‌هاي گذشته دولت‌ها به دو عنصر نفت و گاز توجه بيشتري داشتند؛ از اين رو حوزه معدن و صنايع معدني مغفول مانده بود.به گفته وي، سياست‌هاي دولت دوازدهم داشتن يک استراتژي بلندمدت در حوزه معدن و صنايع معدني است؛ به ويژه اينکه در حوزه سنگ و فرآوري بايد اقدامات بسياري صورت گيرد تا به جايگاه خود در زمينه صادرات بين‌المللي دست يابد. کرباسيان تصريح کرد: در مقطعي از زمان ميزان صادرات سنگ کشور بيش از ۵۰۰ ميليون دلار بود؛ اما هم‌اکنون اين عدد کاهش يافته است. وي خاطرنشان کرد: به‌رغم آنکه وضعيت صادرات سنگ طي يکي دو سال اخير بهبود يافته اما با سرمايه‌گذاري در حدود يک‌ميليارد دلاري در اين حوزه بايد موجب ارزآوري بيشتر به کشور شد.
معاون وزير صنعت، معدن و تجارت با اشاره به پيشرفت‌هاي خوب در صنعت فولاد کشور گفت: با تهيه طرح جامع ۵۵ ميليون تن فولاد و پيگيري طرح‌هاي نيمه تمام و تشکيل زنجيره فولاد توسط وزير صنعت، معدن و تجارت اميد است که بتوان به اهداف سند چشم‌انداز در سال ۱۴۰۴ دست يافت.وي افزود: به‌رغم آنکه در حوزه سنگ‌آهن نيز در بحث اکتشافات مشکل جدي وجود دارد، اما ايميدرو در سال ۹۲ اکتشاف ۲۵۰ هزار کيلومتر را آغاز کرد و به ۱۵ محدوده اثربخش دست يافت که پيش بيني مي‌شود بيشتر در حوزه‌هاي سنگ‌آهن، کروميت و... باشد و آگهي آن براي واگذاري به بخش خصوصي متعاقبا اعلام خواهد شد.
کرباسيان تصريح کرد: تا سال ۹۷ کار اکتشافي ما به پايان خواهد رسيد. وي با بيان اينکه بايد اکتشاف در معادن زيرزميني را جدي بگيريم، افزود: با رياست سازمان زمين‌شناسي جلساتي برگزار کرديم و قرار است با همکاري با اين سازمان از يافته‌ها و داده‌هاي آن در حوزه معادن زيرزميني استفاده و همچنين با کار گسترده و اخذ تکنولوژي روز دنيا به نتايج خوبي دست يابيم. معاون وزير صنعت، معدن و تجارت همچنين به پيشرفت‌هاي بسيار خوب در حوزه‌هاي مس، کروميت و طلا اشاره و تصريح کرد: با توجه به برخورداري از مزيت‌هاي نسبي در کشور بايد با کمک يک استراتژي بلندمدت به اهداف ترسيم شده برسيم.وي گفت: در زمينه زغال‌سنگ کک و حرارتي منابع خوبي در کشور وجود دارد؛ اما به علت وجود نعمت نفت و گاز، سرمايه‌گذاري براي بهره‌برداري از زغال‌سنگ حرارتي از نظر اقتصادي به صرفه نيست. کرباسيان تاکيد کرد: اما در زمينه زغال کک با کمبود در کشور مواجهيم که بايد اکتشافات جديدي در اين زمينه صورت گيرد.
مطالعات اوليه پيگيري نشد
مصطفي موذن‌زاده از مديران قديمي بخش معدن و صنايع معدني و رئيس هيات عامل اسبق ايميدرو، کشور را فاقد استراتژي توسعه صنعتي دانست و گفت: زماني که مهندس جهانگيري، وزير صنعت بودند دکتر نيلي مامور شد که اين کار را انجام دهد و مطالعات گسترده‌اي انجام شد و کتاب استراتژي توسعه صنعتي ايران نيز منتشر شد که متاسفانه با تغيير دولت پيگيري نشد. وي با بيان اينکه تاکنون اقدام جدي براي تدوين توسعه صنعتي درکشور صورت نگرفته است، گفت: متاسفانه با وجود گذشت چندين سال از مطالعات اوليه، هيچ دولتي به آن توجه نکرده و اين کار نيمه تمام ماند.وي تصريح کرد: در حوزه معدن و صنايع معدني حتي طرح اوليه نيز نداريم و اقدامي صورت نگرفته؛ اما در حوزه صنعت مطالعات اوليه صورت گرفت و مبناي اوليه وجود دارد که متاسفانه هيچ دولتي آن را پيگيري نکرد. وي تاکيد کرد: مفهوم استراتژي اين است که راه و جهت مشخصي داشته باشيم که بتوانيم براساس آن برنامه‌ريزي داشته باشيم.
اين کارشناس ارشد حوزه معدن وصنايع معدني اظهار کرد: در دهه‌هاي گذشته کشورها يا به‌دنبال توسعه صادرات بودند يا جايگزيني واردات. مسوولان ما هم روش جايگزيني واردات را در پيش گرفتند و توليد بر مبناي جايگزيني واردات با رويکرد خودکفايي بود اما درهيچ زماني بر اساس استراتژي تصميم گرفته نشد.وي متولي تدوين استراتژي را وزارت صنعت، معدن و تجارت عنوان کرد و گفت: متولي تدوين استراتژي وزارت صنعت، معدن و تجارت است که بايد آن را تدوين کرده و سپس براي يکپارچگي با ساير حوزه‌ها به مجلس ارائه دهد. موذن‌زاده در پاسخ به پرسشي درخصوص اينکه طرح جامع فولاد توانسته جايگزين استراتژي در اين حوزه باشد يا نقش استراتژي را ايفا کند، گفت: در طرح جامع فولاد تنگناها، اطلاعات و آمار و مسائل کلي فولاد مطرح شده اما استراتژي ندارد و اهداف آن مشخص نشده است.
جاي استراتژي در حوزه معدن خالي است
مدير اکتشاف سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني ايران نيز گفت: بخش معدن و صنايع معدني کشور نيازمند تدوين يک استراتژي است. علي اصغرزاده با بيان اين مطلب افزود: استراتژي به معناي واقعي در بخش معدن و صنايع معدني وجود ندارد. وي با اشاره به اينکه از سوي وزارت صنعت، معدن و تجارت طي ۵ تا ۶ سال گذشته استراتژي در بخش معدن و صنايع معدني تهيه شده بود، تصريح کرد: اما عملا مورد توجه قرار نگرفت و هم‌اکنون نيز هيچ‌گونه بحث و تبادل‌نظري درخصوص اين استراتژي در بخش معدن وجود ندارد. مدير اکتشاف سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني ايران با بيان اينکه سازمان زمين‌شناسي و ايميدرو نيز استراتژي در زمينه معدن و صنايع معدني به‌طور جداگانه تدوين کرده‌اند، خاطرنشان کرد: اما باز هم اين موضوع مورد بي‌توجهي قرار گرفت. وي با بيان اينکه از ميان بخش‌هاي مختلف، حوزه معدن زغال‌سنگ نيز فاقد يک استراتژي مدون است، گفت: اين بخش از جمله نقاطي است که تا حدود زيادي بيان‌کننده نبود استراتژي در اين حوزه است اين درحالي است که زغال‌سنگ يکي از گرايش‌هاي معدني با قدمت ديرينه است که بايد روي آن فعاليت زيادي انجام شود.
اصغرزاده با اشاره به مشکلات موجود در حوزه زغال‌سنگ افزود: در حوزه اکتشاف اقدامات خوبي در حوزه زغال سنگ صورت گرفته و به ذخاير خوبي نيز دست يافته‌ايم اما از نظر تجهيز و آماده‌سازي هنوز رشد نکرده‌ايم، زيرا که از هزينه بالايي برخوردار است و کمتر سرمايه‌گذاران وارد اين حوزه مي‌شوند.به گفته وي، در حال حاضر فاصله زيادي ميان ميزان اکتشاف و توليد زغال‌سنگ در کشور وجود دارد از اين رو تدوين استراتژي در اين بخش بسيار ضروري است. مدير اکتشاف سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني ايران تصريح کرد: عواملي از جمله کيفيت زغال، ضخامت و پارامترهاي فني ناشي از نبود استراتژي در اين حوزه موجب شده به‌رغم آنکه اکتشافات زيادي در اين بخش انجام شده و ذخاير زيادي نيز شناسايي شده اما در بخش استخراج و بهره‌وري با کمبود مواجهيم. وي تاکيد کرد: در هر کدام از بخش‌هاي اکتشاف، استخراج و توليد زغال‌سنگ، تدوين استراتژي ويژه ضروري است.اصغرزاده ميزان ذخاير زغال‌سنگ قابل دسترسي و داراي طرح يا قابل طراحي را حدود يک ميليارد تن عنوان کرد و گفت:البته ذخاير کلي کشور حدود ۱۰ ميليارد تن است.
نبود استراتژي مدون درصنعت فولاد
قائم‌مقام مديرعامل شرکت توسعه معادن و صنايع معدني خاورميانه (ميدکو) نيز در پاسخ به سوال گفت: نبود استراتژي مدون در صنعت فولاد کشور موجب پراکندگي واحدهاي توليدي در نقاط مختلف کشور است.علي پاليزدار گفت: وقتي يک استراتژي تهيه مي‌شود بايد مبدل به راهکار عملي شده و براي دستيابي به هدف نهايي برنامه‌ريزي با جزئيات شود. اين مدير باسابقه بخش معدن و از مديران ارشد اسبق ايميدرو تصريح کرد: تا به امروز يک استراتژي تدوين شده که در حوزه فولاد که تحليل و مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفته باشد را نديده‌ام. قائم‌مقام مديرعامل ميدکو خاطرنشان کرد: چنانچه استراتژي در صنعت فولاد وجود داشت هم‌اکنون شاهد پراکندگي واحدهاي فولادي در تمام نقاط کشور نبوديم. به گفته وي، چنانچه از استراتژي مدون در حوزه فولاد و همچنين آمايش سرزمين برخوردار بوديم، مناطق مناسب براي احداث واحدهاي فولادي مشخص مي‌شد. پاليزدار تاکيد کرد: براي توليد هر تن فولاد بايد ۴ تن مواد اوليه جابه‌جا شود از اين رو هزينه حمل در کاهش هزينه توليد بسيار موثر است. اينجاست که تدوين استراتژي در صنعت فولاد ضروري مي‌شود تا در آن سند، تمامي موارد براي زنجيره فولاد از معدن تا کارخانه ديده شود.
وي با بيان اينکه با انتقال فولاد مبارکه و ذوب‌آهن از بندرعباس به اصفهان مخالف بوديم، گفت: هم‌اکنون شاهديم که اصفهان با کمبود منابع آبي مواجه است، چرا که اين دو قطب فولاد کشور مصرف آب زيادي دارند.قائم‌مقام مديرعامل ميدکو گفت: هم‌اکنون سرانه مصرف فولاد در پاکستان ۳۰ کيلوگرم است، يعني اينکه اين کشور به ازاي ۸۰ ميليون نفر جمعيت ۵ ميليون تن فولاد مصرف مي‌کند. اين درحالي است که سرانه متوسط مصرف فولاد در دنيا ۲۲۰ کيلو است. به گفته وي، هند هم‌اکنون توسعه فولاد تا ۳۰۰ ميليون تن را در برنامه دارد، همچنين ميزان توليد فولاد در ترکيه ۳۴ تا ۳۵ ميليون تن است و به‌عنوان بزرگ‌ترين واردکننده قراضه محسوب مي‌شود و اين در حالي است که وضعيت توليد فولاد در ايران با اين کشورها متفاوت بوده، از اين‌رو نيازمند واقع‌‌گرايي در اين حوزه هستيم. پاليزدار با بيان اينکه در کشورهايي مانند کانادا، استراليا، برزيل و آفريقاي‌جنوبي سالانه ۴ ميليون متر حفاري انجام مي‌شود، تصريح کرد: اين در حالي است که در کشور ما اين ميزان بسيار اندک است.
دو واژه متفاوت براي استراتژي
کارشناس ارشد بازار‌هاي بين‌المللي معدن و فولاد در پاسخ به اين پرسش که آيا بخش معدن و صنايع معدني کشور داراي استراتژي هست يا خير، خاطرنشان کرد: پاسخ اين پرسش را بايد بخش دولتي بدهد که به‌طور حتم جواب مثبت است. اما بايد گفت که براي کلمه استراتژي در زبان انگليسي دو واژه (strategy) و (stratety) وجود دارد که در زبان فارسي هر دو به يک معني يعني همان استراتژي ترجمه شده‌اند. کيوان جعفري طهراني با اشاره به اين مطلب که در بخش معدن و صنايع معدني استراتژي داريم، اما استراتتي نه، افزود: استراتژي همان چيزي است که براساس ابزار موجود از جمله منابع مالي، نيروي انساني و ساير امکاناتي که در اختيار ماست برنامه‌ريزي مي‌کنيم. البته استراتتي همان استراتژي است اما در درون آن بازخوردهاي بازار نيز ديده مي‌شود.وي معتقد است آنچه راه خود را مطابق با شرايط بازار پيدا مي‌کند، از استراتژي برتر است و آن را درون خود دارد، همان استراتتي است.
وي ادامه داد: زماني که در برنامه‌ريزي شرايط بازار را نيز مدنظر قرار دهيم، در زمان نوسانات قيمتي به‌ويژه درخصوص توليدات مواد معدني با کسر خطا همراه مي‌شويم. جعفري‌طهراني به مثالي درخصوص حقوق دولتي که از سال ۲۰۱۴ براي معادن عنوان شد، اشاره کرد و گفت: زماني که استراتتي (stratety) نداشته باشيم، همان رويدادي که در سال‌هاي ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ رخ داد گريبانگير معادن کشور مي‌شود به‌طوري که اغلب معدنکاران از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ مشغول باطله‌برداري از معادن خود بودند که در سال ۲۰۱۴ با بحران افت جهاني قيمت سنگ‌آهن، سنگ کروم و سنگ منگنز مواجه شدند و عملا بسياري از معادن را به تعطيلي کشاند و چون شرايط بازار ديده نشده بود، دريافت حقوق دولتي به استراتژي بدل شد که به ضرر معدن تمام شد. وي يادآور شد: البته بعدها از طريق انجمن سنگ‌آهن توانستيم وزارت صنعت، معدن و تجارت را قانع کنيم که شرايط بازار بسيار بر توليدات معدني اثرگذار است و آن را لحاظ کردند که با توجه به اينکه قوانين عطف بما‌سبق نمي‌شود لذا همچنان بسياري از معادن بخش خصوصي کشور به دليل رقم‌هاي بالاي حقوق دولتي بدهکار مانده و تعطيل هستند.وي معتقد است که در مورد صادرات کالايي مانند سنگ‌آهن نيازمند استراتتي هستيم که در حال‌حاضر آن را به‌طور کامل در کشور نداريم.
اين کارشناس بازار سنگ آهن و فولاد اظهار کرد: در بخش صادرات نيز توليدکنندگان سنگ‌آهن با بحث خام‌فروشي مواجه هستند که در اين رابطه لازم است بدانيم که در دهه‌هاي ۲۰۲۰ و ۲۰۳۰ ميلادي ديگر برخي منابع معدني فلزي از جمله سنگ‌آهن تعيين‌کننده نيستند.وي افزود: اوج مصرف جهاني فولاد تا ۲۰۲۵ ميلادي خواهد بود و اين استدلال که ما بايد منابع زيرزميني را براي نسل‌هاي آينده نگه داريم چندان قوي نيست. وي خاطرنشان کرد: بنابراين هر کالايي دوره‌اي براي مصرف دارد و براي آنکه نسل جوان ما در آينده و در حوالي سال ۲۰۳۵ ميلادي دچار بحران نشوند، بايد راهکاري براي جايگزين کردن نفت با صنايع ديگر و بهبود درآمدزايي براي کشور داشته باشيم.
وزير صنعت، معدن و تجارت خبرداد
تدوين نقشه راه معدن و صنايع معدني
يکي از معضلاتي که هم اکنون توليدکنندگان با آن مواجه هستند و آن را دليل عقب‌ماندگي در صنعت به رغم داشتن مزيت‌هاي توليد، عنوان مي‌کنند، نبود نقشه‌راه يا استراتژي در بخش‌هاي مختلف صنعت و معدن است. در يکي از سفرهاي استاني اخير وزير صنعت، معدن و تجارت از وي پرسيديم که آيا عزمي جدي براي تدوين استراتژي در حوزه صنعت و معدن وجود دارد يا خير محمد شريعتمداري در پاسخ از تدوين استراتژي در اين حوزه خبر داد و گفت: در حال حاضر نقشه راه معدن و صنايع معدني ايران طراحي شده به‌صورت پيش‌نويس تقديم کميسيون صنايع و افتصاد مجلس شوراي اسلامي شده تا نظرات آنها را نيز اخذ کنيم. شريعتمداري تصريح کرد: از نظرات تشکل‌هاي صنفي مرتبط نيز استفاده شده و حتما قبل از نهايي شدن و انتشار نيز به نظر‌سنجي گذاشته و از نظرات تشکل‌هاي مرتبط بهره مي‌گيريم. هم‌اکنون در حوزه معدن نقشه راه ۴ ساله ما کاملا روشن است و ستاد فولاد نيز در حوزه فولاد براي اولين بار در کشور تشکيل شده و عمده ماموريت اين ستاد رفع عدم تعادل‌ها در زنجيره فولاد است. وي همچنين از عزم جدي وزارتخانه براي رسيدن به ظرفيت توليد ۵۵ميليون تني فولاد خام خبر داد و گفت: برنامه‌ريزي براي رسيدن به اين هدف انجام شده و تلاش ما براي تامين زير ساخت‌هاي اين حوزه است. مقام ارشد بخش صنعت و معدن کشور ايجاد زير‌ساخت‌ها در حوزه برق، ريل و راه‌آهن را از اهم امور در دست اجرا عنوان کرد و گفت: در حوزه برق و ريل نياز به تامين زير‌ساخت‌هاي مناسب براي رسيدن به اهداف افق ۱۴۰۴ داريم، سرمايه‌گذاري براي گرفتن سهمي در حدود ۳۵۰۰ کيلومتر راه‌آهن از مجموع ۲۵ هزار کيلومتري که طبق برنامه تا سال ۱۴۰۴ در کشور بايد ساخته مي‌شد، امروز نزديک به ۱۵ هزار کيلومتر آن راه ساخته شده يا در حال ساخت است و ما پيگير آن هستيم. در تامين برق نيز بايد قدم‌هاي جدي برداشته شود.
وزير صنعت، معدن و تجارت درخصوص تامين منابع مالي پروژه‌ها گفت: مجموع منابعي که براي تکميل طرح‌ها تا انتهاي رسيدن به ۵۵ ميليون تن توليد فولاد خام در کشور در بخش داخلي فولاد نياز است حدود ۵/ ۸ ميليارد يورو برآورد شده که توسط بخش‌هاي مربوط به فولاد قابل تامين است. وي ادامه داد: حدود ۱۴ ميليارد دلار، منابع مالي براي حل مشکل زير‌ساخت‌ها نياز داريم و بايد در ساير حوزه‌ها از جمله راه، آب، برق، گاز و... نيز سرمايه‌گذاري‌هاي لازم صورت گيرد تا ساير حوزه‌ها نيز متناسب با پيشرفت صنعت رشد داشته باشند.
